Boeken: Het kan altijd gekker

Nadat ik tot mijn eigen verrassing zó lyrisch was over De asielzoeker van Arnon Grunberg ben ik meteen doorgegaan met zijn laatste boek, De joodse messias. Ik vond De asielzoeker al een surrealistisch en absurdistisch boek, maar het kan dus nog gekker. In De joodse messias schept Grunberg een krankzinnige wereld waarin een kleinzoon van een SS'er het schopt tot premier van Israël en uiteindelijk een allesvernietigende kernoorlog ontketent.

Hoofdpersoon Xavier Radek, woonachtig in Basel, wil het lijden leren kennen en heeft zich ten doel gesteld de joden te troosten (wat dit ook moge zijn). Hij zoekt contact met Zionistische jongeren, bezoekt de synagoge en krijgt een relatie met de jood Awromele. Als hij zich op een koopje laat besnijden door een halfblinde, oude jood, raakt hij een van beide testikels kwijt. Xavier wordt gezien als slachtoffer van een pedofiele gek en wordt beroemd als maskotte van het Comité van Bezorgde Ouders. Zijn verloren teelbal bewaart hij in een glazen potje en deze bal is zijn steun en inspiratiebron.

Ik hou hier maar weer op met het beschrijven van de verhaallijn. Voor wie het boek niet gelezen heeft, is er nu waarschijnlijk al geen touw meer aan vast te knopen. De korte schets geef ik alleen om een indruk te geven van de krankzinnigheid van het Grunberg-universum. In het boek legt Grunberg lijnen tussen de Messias en Hitler. Xavier vertoont trekken van beiden. De misdaden tegen joden spelen een belangrijke rol in het boek. Veel personages zijn erdoor gevormd. Tegelijkertijd zijn alle vooroordelen over joden nog springlevend aanwezig, met name bij Xaviers moeder. Die adoreert Hitler, maar zijn naam wordt consequent verzwegen. Overal waar Hitler wordt bedoeld, spreekt de moeder van "Je-weet-wel-wie".

In het boek reageren de personen vaak vreemd en afstandelijk op elkaar. Als Xavier met een grote wond tussen zijn benen bij zijn moeder op de stoep ligt, laat zij hem liggen in de veronderstelling dat hij dronken is. Als hij na uren eindelijk naar binnen wordt geholpen, haalt ze er het eerste etmaal geen dokter bij, maar laat hem kreperen op zijn bed. Dit is een voorbeeld van de absurde onderlinge relaties tussen mensen die Grunberg schetst. Hij zet mensen neer die niet in staat zijn elkaar te verstaan en te begrijpen en die zeer gebrekkig onderling communiceren. Daarbij is geen sprake van kwade wil, maar van pure onmacht en menselijk falen.

Verder zet Grunberg de mens neer als iemand met idealen en goede bedoelingen die onvermijdelijk tot mislukken gedoemd zijn. De grootste mislukking is die van Xavier die niet in staat is de joden te troosten, maar juist de hele staat Israël naar de afgrond leidt. Opnieuw is hier geen sprake van kwade zin, maar van complete onmacht. Grunberg ziet het leven niet als een nihilistische, zinloze bende, maar als een bestaan van onkunde en onmacht. Zo kunnen Xavier en Awromele elkaar niet echt liefhebben. Jazeker, er is liefde (Grunberg beschrijft hoe Xavier liefdevol het verkoolde lijk van Awromele op schoot houdt) maar er schort zoveel aan. Awromele kan geen nee zeggen en gaat met Jan en alleman naar bed. Xavier kan daar niet tegen, maar gedoogt het toch. De basis van hun relatie is zelfs (dat spreken ze zo tegen elkaar uit) dat ze niets voor elkaar zullen voelen.

Ik zie grote gelijkenissen met De asielzoeker waarin ook die onkunde en onmacht een grote rol speelt. Ook daarin wordt een zeer onvolmaakte liefde geschetst. En de hoofdpersoon in dat boek heeft expliciet afstand genomen van idealen, omdat hij ondertussen weet dat die nergens toe leiden. De joodse messias is veel ambitieuzer van opzet, omdat Grunberg de Tweede Wereldoorlog, het jodendom en de staat Israël erbij haalt. Verder doet hij flink zijn best te provoceren door Xavier op Hitler te laten lijken en zijn teelbal tot Verlosser uit te roepen. Toch komen de provocaties weer niet zo heel hard aan, omdat de wereld waarin dit alles gebeurt zo onwaarschijnlijk absurd is.

Vooral de eerste helft is zeer goed en vlot geschreven. Je vreet je gemakkelijk een weg door dit absurde en hilarische boek. Het einde vind ik wat afgeraffeld en dat is jammer. De carrière van Xavier als politicus wordt erdoorheen gejaagd in het boek. Dat doet afbreuk aan de ambitieuze opzet. Ik ben er daarom ook niet uit welk van beide Grunberg-boeken ik beter vind. Ik ben geneigd om voor De asielzoeker te kiezen, omdat ik die wel geheel geslaagd vind. Tegelijkertijd zijn de verzinsels en ingevingen in De joodse messias bij tijd en wijle wel heel briljant.

Comments

[Geplaatst door: Yossarian]

Mooie recensie, Martin ;)

[Geplaatst door: Martin Visser]

dank

[Geplaatst door: Thomas]

Wat betreft de verhaallijn en totaalcompositie:
Naar mijn gevoel dient het zogezegde hoofdthema van "De joodse messias" slechts als "excuus" of als voorwendsel om werkelijk àlle grote taboes van onze tijd een stevig pootje te kunnen lichten, en om aldus een illusie van eenheid te scheppen in wat in feite een losse satirebundel is. Maar dan wel een vaak zeer rake en sterk geschreven satirebundel over onze "moderne" wereld.

[Geplaatst door: Martin Visser]

daar heb je misschien wel gelijk in. bij veel van grunbergs boeken heb ik de indruk dat de verhaallijn zelf er eigenlijk niet heel veel toe doet. als er binnen het kader van het verhaal maar veel onderwerpen scherp, humoristisch en taboe-doorbrekend aangekaart kan worden.